Tajerrumt n Tmaziɣt
Aide-mémoire · Adrar-inu · Wamber 2025

Grammaire
Amazighe

Manuel de référence · Tajerrumt n Teqbaylit
« Win yebɣan Tamaziɣt, yissin tira-s »
Qui aime le tamazight doit en connaître l'écriture
D'après le manuel de Juba Tala · adrar-inu.blogspot.com
Bdu tiɣuri · Commencer
Tazwart

Préface

Un aide-mémoire structuré pour rassembler, en un seul document clair, l'essentiel de la grammaire amazighe — de la phonologie à la typologie des textes.

Les ressources de mémorisation abondent dans toutes les langues, mais manquaient en tamazight. Ce manuel réunit sur un même plan chaque élément de la grammaire : le nom (isem), le verbe (amyag), le complément (asemmad), le pronom (amqim), la phrase (tafyirt) et le texte (aḍris).

Il s'adresse autant à celles et ceux qui savent déjà — pour vérifier ou réorganiser leurs connaissances — qu'aux personnes qui apprennent et souhaitent se construire une vision d'ensemble avant d'entrer dans le détail.

C'est un travail inédit, libre et gratuit. En annexe, un glossaire (tamawalt) éclaire chaque terme technique.

Juba Tala. « Ma ulac Tamaziɣt, ulac ulac ulac » — S'il n'y a pas de tamazight, il n'y a rien.
Aḥric wis 1

Fondamentaux de l'écriture & de la phonologie

1.0 · Agemmay

L'alphabet Agemmay

L'alphabet latin standardisé du tamazight. Touchez une lettre pour voir son nom, son équivalent tifinagh et des exemples.

a
isem · a, aɣra
aman · azal

Lettres additionnelles Isekkilen-nniḍen

Les caractères , (variantes emphatiques de r et s), ainsi que o, p, v, complètent l'alphabet de base. On n'emploie et que lorsqu'ils sont indispensables pour distinguer des homographes :

Avec emphaseSensSans emphaseSens
fuṛṛcuirefurrexaminer
faṛesprofiterfaresproduire
ṣṣifl'étéssifl'épée
aṣufisoufiasufiarrosage
1.1 · Ilugan igejdanen

Règles phonologiques Ilugan

Sept principes gouvernent la prononciation et l'orthographe. Certains phénomènes existent à l'oral mais ne s'écrivent pas.

PrincipeDescriptionExemples
Imesli d usekkil
un son = une lettre
Chaque son se note par un seul caractère, quelle que soit sa position dans le mot.
Tussda
gémination
Redoublement d'une consonne, marqué en doublant la lettre. Lexicale (inhérente) ou grammaticale (morphologique).tameṭṭut · yerreẓ (< rẓ)
Tiggeɣt d tzenzeɣt
occlusion / spirantisation
b, d, g, k, t ont deux réalisations (dure / douce). Non distinctive → non écrite.non notée
Tanɣit
labio-vélarisation
g, k, ɣ, x, q peuvent s'arrondir. Non distinctive → non écrite.aglim · akbal · alɣem
Tazegnaggaɣt
affrication
Les anciennes affriquées ţ [ts] et ž [dz] s'écrivent désormais tt et zz. En fin de mot : un simple t.Ttu · Lezzayer · tidet
Tufayt
emphase
Trois emphatiques distinctives : ḍ, ṭ, ẓ.aḍar · iṭij · aẓar
Tiɣri n yilem
voyelle neutre « e »
Le « e » n'est pas une vraie voyelle : simple aide à la lecture. Jamais en fin de mot ; écrit au début de certains verbes ; insère entre 3 consonnes.ečč · eg · azger
Les trois voyelles pleines sont a, i, u. Le e est un artifice orthographique — comprendre cela est essentiel pour maîtriser la structure des racines.
2.0 · Asigez

La ponctuation Asigez

Elle transcrit à l'écrit les pauses, les intonations et les intentions présentes à l'oral.

Les majuscules Isekkilen imeqqranen

  • Au début d'une phrase — qui se termine par un point (.), un point d'interrogation (?) ou d'exclamation (!). Yečča, yeswa. · Ɣur-i yiwen n umdakel.
  • Pour les noms propres — personnes, lieux, entités uniques. Mammeri · Fransa · Tizi
  • À l'état d'annexion, seule la première lettre du premier mot prend la majuscule. Tamurt n Yigawawen

Signes de ponctuation Yizamulen

SigneNom kabyleFrançais
.aqqa / aɛeqqapoint
,ticcertvirgule
;ticcert aqqapoint-virgule
:sin n waqqayendeux-points
?aqqa n tuttrapoint d'interrogation
!aqqa n ubhatpoint d'exclamation
krad n waqqayenpoints de suspension
( )gar tacciwinparenthèses
« »gar tuccarguillemets
[ ]acciwencrochets
{ }aseṭṭefaccolades
/ajerrid amezlagubarre oblique
La ponctuation change le sens. Tameṭṭut, n temdint. (La femme, celle de la ville) ≠ Tameṭṭut n temdint… (La femme de la ville). — D kečč ! surprise · D kečč ? question · D kečč. déclaration.

Noms propres : deux conventions

  • Transcription phonétique — toponymes composés écrits comme prononcés localement. Iɣil Ɛli · Tizi Uzzu
  • Usage établi — noms de personnes et lieux internationaux gardent leur graphie consacrée. Mouloud Mammeri · Paris · New York. Certains sont intégrés phonétiquement : Fransa · Lalman.
3.0 · Tamsertit

Assimilation Tamsertit

Modifications phonétiques à la jonction des mots ou à l'intérieur d'un mot. L'orthographe garde la forme de base ; à l'oral, les sons s'influencent.

Règle d'écriture : on garde toujours la forme de base (l'étymon). Ces variations concernent la prononciation, pas l'écriture standard.
ContexteOn écritOn peut prononcer
n + t- (fém.)tasa n tmeṭṭut[tasa-ttmeṭṭut]
n + w/u (annexion)awal n urgaz · aman n wasif[awal-wwergaz] · [aman-bbwasif]
n + w (pronom)awal n wid i iceṭren[awal bbwid igceṭṛen]
n + y (annexion)tajmaɛt n yirgazen[tajmaɛt-yyergazen] · [ggergazen]
n + consonnetamurt n Faḍma · ddin n Muḥemmed[tamurt-f-Faḍma] · [din m-Muḥemmed]
n + R / Lawal n Rebbi · tagennurt n lalla[awal-r-Ṛebbi] · [tagennurt-l-lalla]
am + wam win · am wakal[am-min] · [am-makal]
d (copule) + targaz d tmeṭṭut[argaz t-tmeṭṭut]
ad + t- / n-ad tawiḍ · ad nawi[aţ-ţawiḍ] · [an-nawi]
ad + d (directionnel)ad d-tawi[add-awi]
relatif ay + y/iay yecca[aggecca]
relatif i + y/id ayen i yenwa[d ayen i-genwa]
ɣef + w/uɣef wakal · ɣef uxxam[ɣef-fakal] · [ɣef-fexxam]
seg / deg + w/useg uxxam · deg waman[seg-gexxam] · [deg-gwaman]
ContexteOn écritOn peut prononcer
ḍ/d + t (fém.)tayaziḍt · tabridt[tayaziṭ] · [tabriṭ]
s + dsder[zder] · [zzer]
l + dldiɣ · seldazekka[lliɣ] · [sellazekka]
yy (étymologique)ayyur[aggur]
ww (étymologique)iɛwwamen[iɛebbwamen]
ww (dérivation)rewwel · awway[reggwel] · [aggay]
s (factitif) + c/č/j/ǧ/zsucef · sečč · suji · siǧǧew · sizdeg[cucef] · [cečč] · [cuji] · [ciǧǧew] · [zizdeg]
s (prép.) + dsdat · sdeffir[zdat] · [zdeffir]

Lénition & renforcement

Sons affaiblis · Imesla i yettalwin
  • k > y : takerza → [tayerza]
  • g > y : tuga → [tuya]
Sons renforcés · Imesla i yettɣaren
  • yewwi → [yebbwi] · [yeggwi]
  • yewweḍ → [yebbweḍ]

Deux voyelles ne peuvent se suivre à l'oral : la première est élidée, mais maintenue à l'écrit.

On écritOn prononce
Ur yufi ara[ur yufara]
Ur d-yenni ara[ur d-yennara]
Akka i as-nniɣ[akk-i s-nniɣ]
Yesseɣli izem[yesseɣl-izem]
Yeswa aman[yesw-aman]
Yaru urrifen-is ![yar-urrifn-is]
Ad yebnu axxam[ad yebn-axxam]
Mi ara d-yuɣal…[m-ara d-yuɣal]
Ma ur yelli…[m-ur yelli]

La position du e varie à l'oral selon les affixes, mais reste fixe à l'écrit (elle suit le radical).

On écritOn prononce
yezger → yezger-d[izegr-edd]
zegren → zegren-as[zgern-as]
iles → iles-nsen[ils-ensen]
alɣem → alɣem-nni[aleɣm-enni]
Aḥric wis 2

Morphologie · Les classes de mots

4.0 · Isem

Le nom Isem

Le nom désigne un être, une chose, un lieu ou un concept. Il varie en genre, en nombre et — trait caractéristique — en état.

Types de noms

TypeKabyleDéfinitionExemples
ConcretakmamEntité tangibleadlis · izem
AbstraitamadwanIdée, concept, sentimenttidet · laẓ
PropreamaẓlayEntité uniqueDda Lmulud · Lmerruk
De parentén timmarewtMembres de la famillebaba · yemma
SimpleaḥerfiUn seul radicalaɣrum
ComposéuddisDeux mots ou plusamagraman

Catégories morphologiques

CatégorieValeursExemples
Genre TawsitMasculin (amalay) · Féminin (unti, souvent t-…-t)argaz, fad · tameṭṭut, tabrat
Nombre AmḍanSingulier (asuf) · Pluriel (asget)axxam · ixxamen
État AddadLibre (ilelli) · Annexion (amaruz)Argaz yewweḍ-d · Yewweḍ-d urgaz
4.1 · Addad amaruz

L'état d'annexion Addad amaruz

Mécanisme syntaxique clé : le nom change de forme pour marquer sa dépendance grammaticale (verbe, préposition, autre nom).

Quand le nom passe à l'annexion

  • Sujet postposé au verbe : Yewt-d ubruri. (La grêle est tombée)
  • Après certaines prépositions : Yekkat s wuzzal. (Il frappe avec de l'acier)
  • Complément d'un nom ou d'un nombre : tamurt n umalu · sin n wussan · Tizi Uzzu
Le double rôle de « s » — Toutes les prépositions ne régissent pas l'annexion. Yewt-it s ufus (avec la main → annexion) vs Yewt-it s afus (sur la main → état libre). Régissent l'annexion : s (instrumental), ɣer, deg, n. Régissent l'état libre : s (directionnel), ar, war, mebla.

Exceptions Ur yettbeddilen ara

  • Noms masculins à consonne initiale : fad · laẓ
  • Féminins courts : tala · tizi · taddart
  • Féminins en tu- : tudert · turet

Règles de formation Asirew n waddad amaruz

Forme libreConditionChangementExemple
u-u > wuudem > wudem · uzzal > wuzzal
i-i > yiizem > yizem
consonne-aucunfad > fad · laẓ > laẓ
a-monolitère / génériquea > waaḍu > waḍu · aman > waman
a-pluriel « amasay » (mixte)a > waasif > wasif
a-voyelle initiale stable au pluriela > waawal > wawal
a-voyelle initiale change au pluriela > uargaz > urgaz · axxam > uxxam
Forme libreConditionChangementExemple
tu-aucuntudert > tudert · tumert > tumert
ta- / ti-monolitère / courtaucuntala · tizi · taddart
ta- / ti-+ une seule consonneta > t · ti > ttamaziɣt > tmaziɣt · tilelli > tlelli
ta- / ti-+ deux consonnesta > te · ti > tetamɣart > temɣart · tislit > teslit
5.0 · Amyag

Le verbe Amyag

Noyau de la phrase verbale. Il se conjugue en personne, nombre, temps et aspect à partir d'un radical (afeggag) et d'affixes.

Structure

turgamt = t- (2ᵉ p. fém.) + urga (radical de argu) + -mt (pluriel).

Particules de direction : d (vers ici) → iruḥ-d · n (vers là-bas) → iruḥ-n.

Classification

AxeValeurKabyleExemple
TypeRégulieralugankcem → kecmeɣ / ad kecmeɣ
Irrégulierarluganafeg → ufgeɣ / ad afgeɣ
GroupeD'actionn tigawtbedd · lmed
D'état / qualitén tɣaraismiḍ · uzur
TransitivitéTransitifamsukkYettak laẓ aɣrum
Intransitifaremsukkqqim

Formes verbales

Forme simple (taḥerfit) vs intensive / d'habitude (tussidt), souvent par gémination : kcem → keččem · ali → ttali.

Le participe Amaɣun

Forme verbale invariable qui construit les propositions relatives.

ParticipeAffirmatif (ilaw)Négatif (ibaw)
Aoriste n wurmirara yeččen
Passé n yizriyeččanur nečči ara
Aoriste intensif n wurmir ussiditettenur ntett ara

Dérivation verbale Tasuddimt

DérivationKabylePréfixe(s)Exemple
Factitif « faire faire »aswaɣs- · ss- · ssu-kcem → ssekcem
Passifattwaɣttu- · ttwa- · tt- · mm- · n-krez → ttwakrez
Réciproqueamyaɣm- · myu-beddel → mbeddal
Forme complexetuddistdérivée d'une dérivéeefk → nnefk → ttunefk

Temps & modes Timeẓra

ModeFormeExemple
Impératif Anaḍsimpleawi-t yid-k !
intensifKeččem-d sya ɣer da.
Passé Izriaffirmatifyuli · tusa-d · yerɣa
négatifur yuki ara
Aoriste Urmirsimple (sans particule)win yebɣan ad yečč, yečč
avec « ad » (futur)ass-a, ad jbuɣ ɣur-s
intensif (en cours / habituel)yettmeslay d gma-s
6.0 · Imqimen

Les pronoms Imqimen

Ils remplacent un nom et marquent avec précision les relations personnelles (sujet, objet) et possessives.

Pronoms personnels & affixes

Faites défiler horizontalement — 1u = 1ʳᵉ pers. · w2 = 2ᵉ · w3 = 3ᵉ · A = masculin · U = féminin

Pers.IsoléPoss. parentéPoss. communPoss. nombre OD postposéOD antéposéOI postposéOI antéposé
1uNekk- / -inu-inu / -iw-inu / -iw-yi / -iyiyi--yi / -iyiyi-
w2 AKečč-k-inek / -ik-inek / -ik-k / -ikk--yak / -akak-
w2 UKemm-m-inem / -im-inem / -im-kem / -ikemkem--yam / -amam-
w3 ANetta-s-ines / -is-ines / -is-t / -itt--yas / -asas-
w3 UNettat-s-ines / -is-ines / -is-tt / -itttt--yas / -asas-
1u pl ANekni-tneɣ-nneɣ-nneɣ-yaɣ / -aɣaɣ--yaɣ / -aɣaɣ-
1u pl UNkenti-tenteɣ-nnteɣ-nnteɣ-yaɣ / -aɣaɣ--yaɣ / -aɣaɣ-
w2 pl AKunwi-twen-nwen-nwen-ken / -ikenken--yawen / -awenawen-
w2 pl UKunemti-twent-nwent-nwent-kent / -ikentkent--yawent / -awentawent-
w3 pl ANutni-tsen-nsen-nsen-ten / -itenten--yasen / -asenasen-
w3 pl UNutenti-tsent-nsent-nsent-tent / -itenttent--yasent / -asentasent-
Exemples : Baba-inu (mon père) · Akal-inu / Akal-iw (ma terre) · Yezla-yi (il m'a égorgé) · Ad yi-yezlu (il m'égorgera) · Yura-yi (il m'a écrit) · Ad yi-yaru (il m'écrira).

Démonstratifs, interrogatifs, relatifs & indéfinis

CatégorieM. sgF. sgM. plF. plNeutre
Proximitéwatawitiaya
Éloignementwihintihinwidakihintidakihin
Évocationwintinwidtidayen
Altéritéwayeḍ / win-nniḍentayeḍ / tin-nniḍenwiyaḍ / wid-nniḍentiyaḍ / tid-nniḍenayen-nniḍen
Interrogatifanwaantaanwiantiwi
Relatifi / ayi / ayi / ayi / ayi / ay
Indéfiniyiwen / krayiwet / krakrakraara / acemma
Aḥric wis 3

Syntaxe & typologie textuelle

7.0 · Tafyirt

La phrase Tafyirt

Unité de sens organisée autour d'un prédicat, enrichie de compléments (isemmaden).

Les compléments Isemmaden

ComplémentÉtatQuestionExemple
Sujet / agent imsegziamaruzanwa ? (qui ?)Ɣaben yizmawen.
Objet direct usridilelliacu ? (quoi ?)Yura tabrat.
Objet indirect arusridamaruzi wumi ? (à qui ?)Yura tabrat i yimawlan-is.
Circonstanciel s tenzeɣtamaruzRziɣ ɣer tmanaɣt.
Du nom n yisemamaruzTamurt n yimaziɣen.
Interne agensayilelliIgen taguni n uwaɣzen.
Adverbial ilelliilelliTedda d tislit ilindi.
Analyse complète

Tessawel temɣart tamacahut i warrac ɣef umnar n tewwurt.

La vieille femme a raconté un conte aux enfants sur le seuil de la porte.

  • temɣart → sujet (imsegzi)
  • tamacahut → objet direct (usrid)
  • i warrac → objet indirect (arusrid)
  • ɣef umnar → circonstanciel (s tenzeɣt)
  • n tewwurt → complément du nom (n yisem)
Le sujet postposé, l'objet indirect, le circonstanciel et le complément du nom passent tous à l'état d'annexion — c'est le mécanisme clé de la cohésion de la phrase amazighe.

Types de phrases Anawen n tefyirt

CritèreTypeKabyleExemple
ModalitéDéclarativetamseɣrutTedda d tislit ilindi.
InterrogativetamsestantYella kra i d-tewwiḍ ?
InjonctivetamanaḍtMeyyez qbel aneggez.
Exclamativen ubhatAy tecbeḥ tefsut !
Minimale taddaytVerbaletumyigtYečča.
Non-verbaletarumyigtD asafu.
Simple taḥerfitVerbaletumyigtYečča urgaz aɣrum.
Non-verbaletarumyigtTamusni, d asafu n wurɣu.
Complexe tuddistRelativetamassaɣtWin yebɣan tamaziɣt, yissin tira-s.
CoordonnéetaɣuniYesla, yusa-d.
SubordonnéeasagelUr d-yusi ara acku yuḍen.
7.1 · Tizdit

Le trait d'union Tizdit

Le tiret « - » relie les mots entre eux. Son usage est strictement codifié.

Obligatoire · Ad naru tizdit
  • Verbe + affixes pronominaux / directionnels : yewwi-t-id · yewwi-yas-t
  • Nom + affixes possessifs / démonstratifs : axxam-nneɣ · taddart-a
  • Préposition + pronom : fell-as · deg-neɣ · ɣur-sent
Interdit · Ur nettaru tizdit
  • Particule « ad » + verbe : Ad yečč. · Ad taruḍ.
  • « wis » + nombre : wis sin · wis kraḍ
  • Composants des noms composés : Yusef u Qasi · Si Muḥend u Mḥend
7.2 · Iynisam

Les homonymes Iynisam

Mots qui se prononcent de la même façon mais dont le sens diffère. La graphie (attachée ou séparée) fait toute la différence.

Forme 1SensForme 2Sens
DayenC'est fini · Dayen, yefra wurar.D ayenC'est ce que · D ayen tebɣa.
Dacucomparaison · Telha dacu telha.D acuQu'est-ce que · D acu i tebɣiḍ ?
ƔurekFais attention ! · Ɣurek ad teɣliḍ !Ɣur-kTu as · Ɣur-k sin n warrac.
Dakkenque (conj.) · …dakken yif…D akkenc'est ainsi · D akken t-yeǧǧan.
Iwakkenafin que · …iwakken ad yissin…I wakkenpour cela · I tmecreḍt…
Iwimipourquoi · Iwimi tugiḍ ?I wimià qui · I wimi tessawleḍ ?
Mulacsinon · …mulac ad terfu.Ma ulacs'il n'y a pas · Ma ulac irden…
Garentre (prép.) · …gar wuccanen.Germets (verbe) · Ger-d afus-ik.
8.0 · Aḍris

Types de textes Aḍris

Un texte est un ensemble cohérent de phrases organisées autour d'une intention. Cinq grands types, chacun avec sa structure.

TypeKabyleButStructure & caractéristiques
NarratifUllisRaconter une histoire (réelle ou imaginaire)Situation initiale → péripéties → situation finale · temps du passé, dialogues
DescriptifAgelmanFaire voir un personnage, un objet, un lieuPrésentation générale → détails · imparfait/présent, adjectifs, compléments du nom
ExplicatifImsegziFaire comprendre (Acuɣer ? Amek ?)Introduction → explication → synthèse · ton neutre, connecteurs logiques
ArgumentatifImesfukelConvaincre d'une thèseThèse → arguments → exemples · implication de l'auteur
InjonctifAmanaḍGuider l'action (ordres, conseils, consignes)Liste d'instructions · impératif/infinitif, phrases courtes, schémas
Timerna

Annexes

Annexe A · Imḍanen

Les nombres Imḍanen

Cardinaux amazighs, avec formes masculine (amalay) et féminine (unti). Essayez le convertisseur ci-dessous.

7 21 58 100 121 458 956

Convertisseur de 0 à 999, d'après les conventions du manuel.

Unités & dizaines

ValeurAmalay ♂Unti ♀
0ilemilem
1yiwenyiwet
2sinsnat
3kraḍkraḍt
4kuẓkuẓt
5semmussemmust
6sḍissḍist
7sasat
8ṭamṭamt
9tẓatẓat
10mrawmrawt
11 · 12mraw d yiwen · mraw d sinmrawt d yiwet · mrawt d snat
20 → 90snat · kraḍt · kuẓt · semmust · sḍist · sat · ṭamt · tẓat + tmerwin

Centaines, milliers & grands nombres

ValeurEn toutes lettres
100tawinest
200 · 300snat twinas · kraḍt twinas
121tawinest d snat tmerwin d yiwen
130tawinest d kraḍt tmerwin
1 000agim
2 000sin (n) yigiman
1 000 000amelyun
1 000 000 000amelyar
2 972sin n yigiman tẓat twinas sat tmerwin d sin
21 956 237 458snat tmerwin d yiwen n yimelyaren · tẓat twinas semmust tmerwin d sḍis n yimelyan · snat twinas kraḍt tmerwin d sa n yigiman · kuẓt twinas semmust tmerwin d ṭam
Annexe B · Agemmay n tfinaɣ

L'alphabet Tifinaɣ

Alphabet historique des Amazighs. Correspondance avec la notation latine standard.

LatinTifinaɣLatinTifinaɣ
an
bⴱ / ⵠɣ
cq
čr
dⴷ / ⴸ
s
e
ftⵜ / ⵝ
gⴳ / ⴴ
ǧu
hw
x
iy
jz
kⴽ / ⴿ
lɛ
mp · vⵒ · ⵠ
Annexe C · Tamawalt

Glossaire Tamawalt

Tous les termes grammaticaux du manuel avec leur équivalent français. Filtrez en tapant en kabyle ou en français.

Tiɣbula

Bibliographie Tiɣbula

  • Aslugen n tira n tmaziɣt — HCA, 2012
  • Ilugan n tira n tmaziɣt — K. Bouamara, B. Hamek, M.-L. Mahrouche, Z. Meksem, A. Rabehi, M. Tidjet — 2009, Taẓrigt n yimeskaren, Bgayet
  • AWFUS n tutlayt tamaziɣt — Boussad Kebir, Asqamu Unnig n Timmuzɣa, 2011
  • Tisekkiwin n yiḍrisen — Tagmert d tesleḍt — Zahir Meksem, 2010
  • Introduction à la réalisation d'un dictionnaire Tamazight-Tamazight à base kabyle — Brahim Hamek, thèse de doctorat, UMMTO, 2012
  • Amawal n tsenselkimt — Samiya Saad Buzefran, L'Harmattan, 1996
  • Amawal n tusnakt — Tafsut 4, 1984
Asqerdec

Testez-vous Asqerdec

Huit questions pour vérifier vos acquis. Choisissez une réponse — le corrigé s'affiche aussitôt.

« Uqbel ad tegrem asurif, ad tezwirem nnif »
D'après le Manuel de Référence de la Grammaire Amazighe · Juba Tala · adrar-inu.blogspot.com · Wamber 2025